Ezel in de wei: gevaren van te veel gras

Waarom ezels anders zijn dan paarden

Veel mensen behandelen ezels alsof het kleine paarden zijn, maar niets is minder waar. Ezels stammen af van de Afrikaanse wilde ezel, een dier dat leefde in droge, halfwoestijnachtige gebieden waar voedsel schaars was. Door millennia van evolutie zijn ezels uiterst efficient geworden in het benutten van voedsel. Ze halen meer energie uit vezelrijk, schraal materiaal dan paarden, en ze slaan overtollige energie razendsnel op als vet.

Deze eigenschap, die in de woestijn een overlevingsvoordeel was, wordt in de Nederlandse wei een serieus gezondheidsprobleem. Nederlands weidegras is extreem voedzaam vergeleken met de natuurlijke voeding van de ezel. Het is als het serveren van een vijfgangendiner aan een dier dat is ontworpen voor een beschuit met kaas. Het resultaat: overgewicht, stofwisselingsziekten en in het ergste geval levensbedreigende aandoeningen.

Hoefbevangenheid en EMS

Hoefbevangenheid (laminitis) is een van de meest gevreesde aandoeningen bij ezels en komt veel vaker voor dan bij paarden. Bij hoefbevangenheid raken de lamellen in de hoef ontstoken. Deze lamellen verbinden het hoefbeen met de hoefwand. Door de ontsteking kunnen de lamellen loslaten, waardoor het hoefbeen wegzakt. Dit is ongelooflijk pijnlijk en kan in ernstige gevallen leiden tot het doorbreken van het hoefbeen door de zool. De aandoening is niet te genezen, alleen te beheersen.

De meest voorkomende oorzaak van hoefbevangenheid bij ezels is Equien Metabool Syndroom (EMS), een aandoening vergelijkbaar met diabetes type 2 bij mensen. Bij EMS is de ezel insulineresistent geworden, meestal door langdurig overgewicht. De pancreas produceert steeds meer insuline om de bloedsuiker onder controle te houden. Deze hoge insulinespiegels veroorzaken direct schade aan de lamellen in de hoef.

Risicofactoren voor EMS en hoefbevangenheid:

Overgewicht (de belangrijkste risicofactor)
Te rijke beweiding, vooral in het voorjaar
Gebrek aan beweging
Genetische aanleg (sommige ezelrassen zijn gevoeliger)
Leeftijd (oudere ezels zijn vatbaarder)

Symptomen van hoefbevangenheid bij een ezel zijn soms lastig te herkennen, omdat ezels van nature stoicijns zijn en pijn goed verbergen. Let op: stijfheid, onwilligheid om te lopen, een "zandloper" houding (gewicht naar achteren leunen) en warmte in de hoeven.

Hyperlipemie: een dodelijke aandoening

Hyperlipemie is een stofwisselingsziekte die bijna uitsluitend bij ezels en pony's voorkomt, en die fataal kan zijn als ze niet snel wordt behandeld. Bij hyperlipemie mobiliseert het lichaam grote hoeveelheden vet uit de reserves, sneller dan de lever kan verwerken. Het bloed wordt letterlijk vettig (het serum is troebel en roomachtig in plaats van helder).

Hyperlipemie ontstaat paradoxaal genoeg vaak bij dikke ezels die plotseling stoppen met eten. Dit kan gebeuren door:

Stress (verhuizing, verlies van een maatje, stalwisseling)
Ziekte die de eetlust vermindert
Te drastisch dieet (plotseling alle voer wegnemen bij een dikke ezel)
Tandproblemen waardoor de ezel niet meer kan eten

De sterftecijfers bij hyperlipemie zijn schrikbarend: 60 tot 80% van de getroffen ezels overlijdt, zelfs met behandeling. Preventie is dus alles. Laat een dikke ezel nooit crash-dieten. Gewichtsverlies moet geleidelijk gaan, niet meer dan 0,5 tot 1% van het lichaamsgewicht per week.

Stro als ruwvoer: de basis voor ezels

In tegenstelling tot paarden, die hooi als basisruwvoer krijgen, is stro het ideale ruwvoer voor de meeste ezels. Dit klinkt voor veel dierhouders vreemd, maar stro past beter bij de evolutionaire achtergrond van de ezel. Het is vezelrijk en energiearm, precies wat een ezel nodig heeft.

Richtlijnen voor stro als ruwvoer:

Gebruik tarwestro of gerstestro van goede kwaliteit (stofvrij, niet beschimmeld)
Bied onbeperkt stro aan, zodat de ezel de hele dag door kan eten (dit is belangrijk voor de spijsvertering en het welzijn)
Aanvullen met een kleine hoeveelheid hooi in de winter: 0,5 tot 1 kg per dag voor een miniature ezel, 1 tot 1,5 kg voor een standaard ezel
De totale droge stof inname mag rond 1,3 tot 1,8% van het lichaamsgewicht liggen (lager dan bij paarden)

Hooi moet bij ezels met mate worden gegeven. Nederlands hooi is voor ezels al behoorlijk voedzaam, vooral als het van goede kwaliteit is. Gebruik bij voorkeur hooi met een lage voederwaarde: laat geoogst, meer stengelig en minder bladerig. Luzerne (alfalfa) is niet geschikt voor ezels vanwege het hoge eiwit- en calciumgehalte.

Weidegang beperken: strip grazing

Volledig opstallen is niet de oplossing voor het grasdilemma. Ezels hebben beweging en sociale interactie nodig voor hun welzijn. De kunst is om weidegang te bieden zonder de ezel toegang te geven tot onbeperkt gras.

Strip grazing is de meest effectieve methode. Hierbij zet u een klein deel van het weiland af met verplaatsbaar hekwerk, zodat de ezel slechts een beperkte strook gras tot zijn beschikking heeft. Wanneer die strook is afgegrazen, verplaatst u het hekwerk. Op deze manier kunt u de grasinname nauwkeurig controleren.

Andere strategieen om de grasinname te beperken:

Begrazing op afgegraasde percelen: laat de ezels grazen op land dat al door andere dieren (runderen, schapen) is begraasd
Draagweide/surfacepad: een verharde of half-verharde uitloop waar geen gras groeit, maar waar de ezel wel kan bewegen
Graasmasker: een speciaal mondstuk dat de grasinname beperkt (effectief maar niet alle ezels accepteren het)
Nachtweide: laat de ezels 's nachts naar buiten en stel ze overdag op met stro. Het suikergehalte van gras is 's nachts lager dan overdag.

Het voorjaar is de gevaarlijkste periode. Het jonge lentegras bevat extreem veel suikers (fructanen), soms wel 25 tot 30% op droge stof basis. Beperk de weidegang in april en mei extra streng, of stel de ezels helemaal op als ze al overgewicht hebben.

Gewicht monitoren en Body Condition Score

Het regelmatig monitoren van het gewicht en de conditie van uw ezel is essentieel. Gebruik hiervoor de Body Condition Score (BCS), een systeem waarbij u de vetbedekking op specifieke punten van het lichaam beoordeelt op een schaal van 1 (extreem mager) tot 5 (extreem vet).

De belangrijkste beoordelingspunten bij een ezel:

Nek: een vetnek (crest) is een alarmsignaal. Bij een gezonde ezel kunt u de kamrand van de nek voelen. Een vaste, dikke vetrol die naar een kant overhelt, wijst op ernstig overgewicht.
Schouders: moeten duidelijk voelbaar zijn, niet bedekt met een vetlaag
Ribben: u moet ze kunnen voelen met lichte druk. Bij een ezel met wintervacht is dit moeilijker, gebruik uw handen.
Rug en lendenen: de ruggengraat moet voelbaar zijn maar niet uitsteken
Staartkop: vetophoping rond de staartkop is een teken van overgewicht

De ideale BCS voor een ezel is 2,5 tot 3 op de schaal van 5. Weeg uw ezel maandelijks met een weegbrug of schat het gewicht met een meetlint. De formule voor gewichtsschatting bij ezels verschilt van die bij paarden. The Donkey Sanctuary adviseert: hartomtrek (cm) x hartomtrek x lengte (cm) / 8717 = gewicht in kg.

Mineralen en samenwerking met de dierenarts

Ondanks de beperkte voeding hebben ezels wel mineralen nodig. Bied een mineralenliksteen aan die geschikt is voor equiden. Specifiek voor ezels is het belangrijk om te letten op:

Zout: ezels hebben dagelijks 10 tot 20 gram zout nodig, een gewone witte zoutliksteen volstaat
Selenium en vitamine E: Nederlandse bodems zijn arm aan selenium, suppletie is aan te raden
Koper en zink: belangrijk voor de hoefkwaliteit

Werk samen met een dierenarts die ervaring heeft met ezels. Niet alle paardendierenartsen zijn bekend met de specifieke problemen van ezels. Organisaties zoals The Donkey Sanctuary en de Nederlandse Ezelstichting kunnen doorverwijzen naar gespecialiseerde dierenartsen.

Laat minimaal eenmaal per jaar bloedonderzoek doen, met name op insuline en triglyceriden, om EMS en hyperlipemie vroegtijdig op te sporen. Vroegtijdige opsporing kan het verschil maken tussen een eenvoudige dieetaanpassing en een levensbedreigende situatie.

Wilt u de voedingsbehoefte van uw ezel nauwkeurig berekenen? De VoerGids calculator gebruikt de officiele CVB-formules voor ezels en houdt rekening met gewicht, activiteit en seizoen.