Kalf opfokken: van biest tot ruwvoer

Biest: de eerste uren zijn cruciaal

De allereerste voeding die een pasgeboren kalf ontvangt, is biest (colostrum). Biest is de eerste melk die de koe na het kalven produceert en bevat een enorme concentratie antistoffen (immunoglobulinen) die het kalf beschermen tegen ziektes. In tegenstelling tot veel andere diersoorten worden kalveren geboren zonder antistoffen in hun bloed. Ze zijn volledig afhankelijk van de biest om hun immuunsysteem op gang te brengen.

De timing is hierbij van levensbelang. De darmwand van het pasgeboren kalf kan de grote antilichaammoleculen alleen in de eerste uren na de geboorte opnemen. Na 6 uur neemt het opnamevermogen al snel af, en na 24 uur is de darm volledig "gesloten" voor antilichamen. Het advies is daarom:

Geef de eerste biestgift binnen 1 tot 2 uur na de geboorte
Geef minimaal 3 tot 4 liter biest bij de eerste gift (voor een Holstein kalf)
Geef binnen 12 uur een tweede gift van 2 liter
In totaal moet het kalf in de eerste 24 uur minimaal 6 liter goede biest ontvangen

De kwaliteit van biest varieert sterk tussen koeien. Meet de kwaliteit met een biestmeter (colostrometer) of een digitale Brix-refractometer. Goede biest heeft een Brix-waarde van 22% of hoger. Biest van vaarzen is vaak van mindere kwaliteit. Bewaar daarom altijd een voorraad biest van oudere koeien in de vriezer (maximaal 1 jaar houdbaar bij -18 graden Celsius). Ontdooi biest nooit in de magnetron, dit vernietigt de antilichamen. Gebruik een au-bain-marie van maximaal 50 graden.

Kunstmelk of volle melk

Na de biestperiode (eerste 3 dagen) schakelt u over op kunstmelk (melkpoeder) of volle melk. Beide opties hebben voor- en nadelen:

Volle melk:

Hoge voedingswaarde en uitstekende verteerbaarheid
Op melkveebedrijven ruim beschikbaar
Nadeel: wisselende samenstelling, kan ziektekiemen bevatten (para-tbc, salmonella)
Nadeel: duurder dan kunstmelk als u de melk anders had kunnen verkopen

Kunstmelk:

Constante samenstelling, speciaal afgestemd op kalveren
Goedkoper per liter (circa 0,15 tot 0,20 euro per liter)
Eenvoudiger te doseren en te bewaren
Nadeel: aanmaken vereist nauwkeurigheid (concentratie, temperatuur)

Bereid kunstmelk altijd volgens het voorschrift van de fabrikant, doorgaans 125 tot 150 gram poeder per liter water. De drinktemperatuur moet rond de 39 tot 40 graden Celsius liggen, vergelijkbaar met de lichaamstemperatuur van de koe. Te koude melk veroorzaakt diarree, te warme melk verbrandt het slijmvlies van de slokdarm.

Drinkschema per leeftijdsfase

De hoeveelheid melk die een kalf per dag krijgt, neemt toe naarmate het groeit en neemt weer af wanneer de overstap naar vast voer begint:

Leeftijd	Liters per dag	Aantal maaltijden
Dag 1-3	6 liter biest	3 keer
Week 1-2	5-6 liter	2-3 keer
Week 3-6	6-8 liter	2 keer
Week 7-8	4-6 liter (afbouwen)	2 keer
Week 9-10	2-3 liter (spenen)	1-2 keer

Er zijn twee hoofdstrategieen: beperkt drenken (traditioneel, vaste hoeveelheden) en onbeperkt drenken (ad libitum, het kalf bepaalt zelf hoeveel het drinkt). Onderzoek toont aan dat kalveren die onbeperkt melk krijgen in de eerste weken sneller groeien en een betere weerstand ontwikkelen. Het nadeel is dat het spenen meer aandacht vereist.

Kalverstartkorrel en ruwvoerintroductie

Vanaf dag 3 tot 5 moet een kalf toegang krijgen tot kalverstartkorrel (ook wel kalverbrok genoemd). Dit lijkt vroeg, maar het is essentieel voor de ontwikkeling van de pens. Een pasgeboren kalf is functioneel een eenmagig dier: de pens is nog niet ontwikkeld en doet nog niets. Door het eten van vast voer beginnen de penspapillen te groeien, een proces dat pensontwikkeling heet.

Goede kalverstartkorrel bevat:

Ruw eiwit: 18 tot 20%
Zetmeel: 25 tot 35% (stimuleert penspapilgroei door vluchtige vetzuurproductie)
Ruwe celstof: 6 tot 10%
Energie: minimaal 1.050 VEM per kg

Bied de kalverstartkorrel aan in een schoon, droog bakje op kalverhoogte. Ververs dagelijks, want vochtig geworden korrel wordt snel geweigerd. In de eerste weken eet het kalf nog maar enkele grammen per dag, maar tegen week 6 moet het stijgen naar 750 gram tot 1 kg per dag. Dit is een belangrijk criterium voor het moment van spenen.

Ruwvoer (hooi) kunt u vanaf week 2 in kleine hoeveelheden aanbieden. Gebruik goed hooi van de eerste snede, fijn en bladrijk. Stro is geen geschikt ruwvoer voor jonge kalveren, het is te grof en voedingsarm. De combinatie van startkorrel en een beetje hooi zorgt voor een evenwichtige pensontwikkeling.

Spenen: wanneer en hoe

Het moment van spenen is een van de meest bepalende beslissingen in de kalveropfok. Te vroeg spenen leidt tot groeivertraging en stress, te laat spenen is onnodig duur. De gouden regel is: een kalf is klaar om gespeend te worden wanneer het gedurende 3 opeenvolgende dagen minimaal 1 kg startkorrel per dag eet.

Dit moment valt voor de meeste kalveren rond een leeftijd van 8 tot 10 weken. Bij het versneld drenken (ad libitum) kan het spenen soms wat later vallen, omdat het kalf meer melk drinkt en minder snel overschakelt op vast voer.

Speen geleidelijk over een periode van 7 tot 14 dagen:

Halveer de melkgift in de eerste week (bijvoorbeeld van 6 naar 3 liter)
Geef in de tweede week nog 1 tot 2 liter per dag
Stop daarna volledig met melk
Verhoog de startkorrel naar 1,5 tot 2 kg per dag na het spenen
Bied onbeperkt goed hooi aan

Groei monitoren en huisvesting

Een gezond Holstein-kalf groeit in de eerste 2 maanden gemiddeld 700 tot 900 gram per dag. Vleesrassen als de Belgische Blauwe groeien sneller, tot 1.200 gram per dag. Weeg kalveren regelmatig, bij voorkeur wekelijks of tweewekelijks, met een weegschaal of meetlint. Een meetlint om de borstkas geeft een betrouwbare schatting van het gewicht.

Huisvesting heeft directe invloed op de voeding en groei. Kalveren die in de kou staan, hebben meer energie nodig voor warmteregulatie. Bij temperaturen onder 10 graden Celsius stijgt de onderhoudsbehoefte van een jong kalf met 10 tot 30%. Zorg voor:

Droog en tochtvrij ligbed (diep stro)
Goede ventilatie zonder tocht
Voldoende ruimte (minimaal 1,5 vierkante meter per kalf in de eerste weken)
Kalfsjasjes bij koude omstandigheden (onder 10 graden)

Veelgemaakte fouten en kosten

De opfokkosten van een kalf tot speenleeftijd liggen in Nederland rond de 200 tot 300 euro, afhankelijk van het type melk en de hoeveelheid startkorrel. Besparen op biestgift of melkhoeveelheid is een valse bezuiniging: kalveren met een slechte start hebben meer gezondheidsproblemen, hogere dierenartskosten en een tragere groei die ze nooit volledig inhalen.

De meest voorkomende fouten bij kalveropfok zijn:

Te laat biest geven: elke minuut telt in de eerste uren
Te weinig biest: 2 liter is niet genoeg, geef minimaal 3 tot 4 liter
Onjuiste melktemperatuur: gebruik een thermometer, schat niet
Vuile drinkemmers en spenen: een bron van infecties
Te laat startkorrel aanbieden: begin al in de eerste levensweek
Abrupt spenen: altijd geleidelijk afbouwen

Een goed begin is het halve werk bij de kalveropfok. Wilt u de exacte voedingsbehoefte van uw kalveren berekenen op basis van leeftijd en gewicht? Gebruik de VoerGids calculator voor een nauwkeurig voeradvies.