Herten in de bronst: conditieverlies opvangen met voeding

Wat er in de bronst gebeurt

Bij edelherten begint de bronst half september en piekt hij in oktober; damherten volgen een paar weken later, in oktober en november. De bok verandert dan in een paar dagen van een rustige grazer in een dier dat maar met één ding bezig is. Hij burlt, drijft de hindes bijeen, vecht met rivalen en eet in die weken nauwelijks. Dat is geen ziekte maar normaal gedrag: het zit zo diep ingebakken dat zelfs een bok zonder rivalen zijn voeropname grotendeels staakt.

De rekening is fors. Een volwassen bok kan tijdens de bronst 20 tot 25 procent van zijn lichaamsgewicht verliezen, vrijwel allemaal vet en spier. In het wild is dat het ritme van het seizoen. Op een hobbyweide of hertenkamp is het aan jou om te zorgen dat hij die aanslag aankan en er daarna weer bovenop komt. Dit artikel is een verdieping op de algemene voergids in herten voeren op een hobbyweide, waar de bronst kort voorbijkomt.

Augustus en september: reserve opbouwen

Het echte werk gebeurt vóór de bronst. Een bok die er mager in gaat, komt er gevaarlijk mager uit. Vanaf augustus wil je hem dus zien aankomen:

Geef de kudde het beste weidedeel van het seizoen, of vul schraal zomergras aan met goed hooi.
Bouw bij een magere bok een bescheiden brokgift op, bijvoorbeeld een hertenbrok of een rustige rundveebrok, verdeeld over twee giften per dag. Rustig opbouwen, herten zijn herkauwers.
Controleer de mineralenvoorziening. Een liksteen voor herten of rundvee dekt de basis; juist in de opbouwfase telt dat mee.
Weeg met je ogen: bekijk wekelijks de bekleding over ribben en heupen, dan zie je op tijd of de lijn omhoog gaat.

Let op de droogte van deze zomer: op veel plekken staat er in augustus weinig gras van waarde. Reken er dan niet op dat de weide het opbouwwerk doet en begin eerder met bijvoeren.

Tijdens de bronst: begeleiden, niet dwingen

Als de bronst eenmaal loopt, kun je de voeropname van de bok niet afdwingen. Wat je wel kunt doen:

Blijf gewoon voeren op de vaste momenten. De hindes en jonge dieren eten door, en de bok pakt tussendoor soms toch een hap.
Zorg voor onbeperkt schoon water. Een burlende bok verliest veel vocht.
Houd afstand en rust. Een bronstige bok is onvoorspelbaar en ziet ook zijn verzorger als rivaal. Voer buiten het raster of vanaf een vaste, veilige plek.
Haal jonge bokjes van een jaar of twee bij voorkeur uit de groep als de hoofdbok ze opjaagt; zij verliezen anders conditie zonder dat er iets tegenover staat.

Voor de hindes is dit juist de periode waarin ze drachtig worden. Zij moeten in een goede, stabiele conditie zijn; ondervoede hindes nemen slechter op en werpen komend voorjaar lichtere kalveren.

November: het herstelplan

Na de bronst staat er een uitgeputte bok in je weiland, precies op het moment dat het gras stopt met groeien en de kou eraan komt. Dit is het gevaarlijkste moment van zijn jaar. Zo pak je het herstel aan:

Onbeperkt goed ruwvoer is de basis: smakelijk hooi of voordroogkuil van goede kwaliteit.
Bouw de brokgift geleidelijk op, over twee tot drie weken, tot een niveau waarop je hem zichtbaar ziet herstellen. Te snel te veel brok verstoort de pens en geeft diarree, precies wat een verzwakt dier niet kan hebben.
Verdeel het voer over meerdere plekken, zodat de herstellende bok niet wordt weggedrukt door de rest van de kudde.
Blijf tot in december wekelijks de conditie beoordelen. Een bok die half december weer redelijk bekleed is, komt de winter door.

Veelgemaakte fouten rond de bronst

Te laat beginnen met opbouwen. In oktober conditie willen bijvoeren aan een bok die niet vreet, is dweilen met de kraan open; het werk moet in augustus en september gebeuren.
De bok tijdens de bronst volstoppen met brok. Hij eet het toch niet, en wat blijft liggen lokt ratten en verzuurt de voerplek.
Na de bronst in één week naar een grote brokgift springen. Een verzwakte pens heeft twee tot drie weken opbouw nodig.
De hindes vergeten. Alle aandacht gaat naar de burlende bok, maar de hindes leggen in deze weken de basis voor de kalveren van volgend jaar.
Geen water controleren. Een drinkbak die in een droge oktobermaand leeg of vies staat, kost meer conditie dan een week matig voer.

Voerkalender rond de bronst

Zo ziet het seizoen er per maand uit voor een kudde edelherten of damherten op een hobbyweide:

Augustus: conditie beoordelen, beste weide geven, bij magere dieren beginnen met een kleine brokgift. Mineralen en liksteen controleren.
September: opbouw afronden voordat de bronst losbarst. Bij damherten heb je tot begin oktober de tijd.
Oktober: bronstpiek. Vaste voertijden aanhouden voor de hindes, water op peil, afstand houden van de bok.
November: herstelfase. Onbeperkt goed ruwvoer, brok in twee tot drie weken opbouwen, voerplekken spreiden.
December: conditie moet zichtbaar terugkomen. Winterrantsoen staat, wekelijkse controle volstaat weer.

Schuif dit schema een paar weken op als je damherten houdt, en houd er rekening mee dat een oude, dominante bok dieper wegzakt dan een jonge. Bij een kudde met meerdere volwassen bokken verdubbelt het gevecht en dus het conditieverlies; plan bij hen ruimer voer in de herstelfase en overweeg de bokken buiten het seizoen gescheiden te houden, zodat niet elke ontmoeting energie kost.

Wanneer moet je ingrijpen?

Enig conditieverlies hoort erbij en herstelt met goed voer vanzelf. Trek wel aan de bel bij een bok die ook weken na de bronst blijft vermageren, die apart blijft staan van de kudde, of die diarree of een dof, ruig winterkleed ontwikkelt. Dan spelen er vaak parasieten of een ander onderliggend probleem mee en is een gerichte behandeling nodig voordat extra voer iets uithaalt. Overleg in dat geval met een dierenarts met ervaring met herten of wild, en laat bij twijfel eerst mestonderzoek doen; dat is goedkoop en voorkomt dat je blind gaat behandelen.

Wie het hele jaar rond de basis op orde heeft, goed ruwvoer, mineralen en een kudde zonder overbezetting, zal merken dat de bronst elk najaar indrukwekkend blijft, maar geen crisis meer is.