De zwaan die je in sloten, vijvers en plassen ziet, is de knobbelzwaan (Cygnus olor). Hij leeft het hele jaar in Nederland en eet waterplanten en gras. Bijvoeren is niet nodig. Wil je toch iets geven, kies dan graan, doperwten of sla en geen brood.
In het kort
- Zwanen eten waterplanten, kleine waterdiertjes en gras.
- Brood is ongezond voor zwanen: te zout en te eenzijdig. Resten vervuilen het water en trekken ratten aan.
- Beter zijn doperwten, mais, graan, watervogelvoer, sla of andijvie.
- Gooi voer op de kant en niet in het water, en alleen wat direct opgaat.
- Houd in de broedtijd afstand en houd je hond aan de lijn.
Kernfeiten
| Wetenschappelijke naam | Cygnus olor (knobbelzwaan) |
|---|---|
| Lengte | 140 tot 160 cm |
| Spanwijdte | 200 tot 240 cm |
| Gewicht | ongeveer 9 kg (vrouwtje) tot 11,5 kg (mannetje) |
| Voedsel | waterplanten, waterdiertjes en gras |
| Broedtijd | maart tot mei, een legsel van 5 tot 7 eieren |
| Broedduur | 36 dagen |
| In Nederland | het hele jaar, 7.200 tot 9.300 broedparen |
| Bescherming | beschermde inheemse vogel |
Wat eet een zwaan?
Een knobbelzwaan eet vooral waterplanten, met de waterdiertjes die ertussen zitten. Hij steekt zijn lange hals onder water en kantelt daarbij voorover, met de staart omhoog. Dat heet grondelen. Zo komt hij tot ongeveer een meter diep bij de planten op de bodem.
Op het land eet hij gras. In de winter zie je groepen zwanen daarom vaak op weilanden staan. De wilde zwaan en de kleine zwaan, die hier alleen overwinteren, eten ook gras, waterplanten en wat er na de oogst op akkers achterblijft, zoals mais en aardappelen.
Zwanen voeren: wat wel en wat niet
Volgens Vogelbescherming Nederland is bijvoeren niet nodig. Watervogels vinden ook in de winter genoeg gras, waterplanten en waterdiertjes. Wil je toch voeren, bijvoorbeeld bij strenge vorst, dan is dit de keuze:
Wel geven
- GraanGemengd graan of watervogelgraan.
- WatervogelvoerKorrels voor watervogels.
- Doperwten en mais
- Sla en andijvieVooral bij vorst en sneeuw.
Niet geven
- BroodTe zout en een dikmaker (Dierenbescherming), te eenzijdig (Vogelbescherming).
- Beschimmeld broodSchimmel is giftig voor vogels.
- Voer in het water gooienResten vervuilen het water, geven algen en trekken ratten aan (Vogelbescherming).
Gooi het voer op de kant en geef alleen wat meteen opgaat. Wat blijft liggen, trekt ratten en muizen aan.
In veel gemeenten is het voeren van watervogels in de openbare ruimte verboden, onder meer in Rotterdam, Den Haag en Leiden. Meer daarover staat bij duiven voeren op straat, want het verbod geldt voor alle dieren. Vogelbescherming Nederland raadt bovendien af watervogels te voeren zolang er vogelgriep rondgaat.
Welke zwaan zie je?
| Soort | Lengte | Snavel | Wanneer in Nederland |
|---|---|---|---|
| Knobbelzwaan | 140 tot 160 cm | Oranjerood met een zwarte knobbel. Hals vaak in een S-bocht. | Het hele jaar |
| Wilde zwaan | 145 tot 160 cm | Geel met zwart. Het geel loopt in een punt tot voorbij de neusgaten. Rechte hals. | Half oktober tot half april |
| Kleine zwaan | 115 tot 127 cm | Zwart met geel. Minder geel dan bij de wilde zwaan en zonder punt. Korte hals. | Oktober tot eind maart |
| Zwarte zwaan | 110 tot 140 cm | Rood met een witte band. Verenkleed zwart. | Het hele jaar, zeldzaam |
De knobbelzwaan maakt weinig geluid. Je hoort vooral het zoeven van de vleugels als hij vliegt. De wilde zwaan roept juist luid. De zwarte zwaan komt uit Australië en leeft hier doordat gehouden vogels zijn ontsnapt. Er broeden 40 tot 60 paren in Nederland.
De kleine zwaan broedt op de Arctische toendra en heeft het moeilijk. Het aantal dat hier overwintert, daalt sinds 1995.
Broeden en jongen
Knobbelzwanen bouwen in het voorjaar een groot nest van takken en riet. Het vrouwtje legt 5 tot 7 eieren en broedt 36 dagen. Een paar blijft meestal het hele leven bij elkaar en broedt voor het eerst in het derde of vierde jaar.
De jongen zijn bruingrijs. In het tweede jaar krijgen ze witte veren, eerst met een bruinige kop en hals. In het derde jaar groeit de knobbel en kleurt de snavel van grijs naar oranjerood (Vogelbescherming). De jongen blijven tot in de winter bij de ouders.
Is een zwaan gevaarlijk?
In de broedtijd verdedigen beide ouders het nest en de jongen. Ze doen dat fel. Een zwaan die dreigt, legt zijn hals naar achteren en zet zijn vleugels bol omhoog.
Een zwaan verdedigt zijn nest en jongen met sissen en vleugelslagen. Geef hem de ruimte en loop met een boog om het nest heen. Houd je hond in het broedseizoen aan de lijn.
Zwaan in nood
- Vastgevroren in het ijs: gooi eerst wat voer. Rekt de zwaan alleen zijn hals en komt hij niet, dan zit hij waarschijnlijk vast. Trek hem nooit los. Bel de dierenambulance via 144.
- Vislijn of een haak in de snavel of om een poot: bel de dierenambulance. Lood dat ze binnenkrijgen geeft loodvergiftiging.
- Jonge zwanen zonder ouders: zet ze niet terug in het water, houd ze warm en bel de dierenambulance.
Wet en bescherming
De knobbelzwaan, de wilde zwaan en de kleine zwaan zijn beschermde inheemse vogels. Je mag ze niet vangen, doden of hun nest verstoren. Het houden en verhandelen van geleewiekte zwanen, de zwanendrift, is in Nederland sinds 2016 verboden.
Veelgestelde vragen
Mag je zwanen brood geven?
Beter niet. Brood is te zout, te vet en te eenzijdig, en resten vervuilen het water en trekken ratten aan. Geef graan, watervogelvoer, doperwten, mais of sla, en gooi het op de kant.
Wat eten zwanen?
Waterplanten met de diertjes die ertussen zitten, en gras. Ze halen de planten van de bodem door te grondelen, tot ongeveer een meter diep.
Blijven zwanen hun hele leven bij elkaar?
Meestal wel. Een paar knobbelzwanen blijft doorgaans levenslang samen.
Kan een zwaan je arm breken?
Voor zover bekend is dat nooit gebeurd. Zwanen verdedigen hun nest en jongen wel fel, dus geef ze de ruimte.
Wanneer worden jonge zwanen wit?
Jonge knobbelzwanen hebben eerst een bruingrijs jeugdkleed. In het tweede jaar komen de witte veren; in het derde jaar groeit de knobbel en kleurt de snavel oranjerood (Vogelbescherming).
Welke zwanen komen in Nederland voor?
De knobbelzwaan is er het hele jaar. De wilde zwaan en de kleine zwaan overwinteren hier: de wilde zwaan van half oktober tot half april, de kleine zwaan van eind september tot eind maart (Vogelbescherming). De zwarte zwaan is een exoot uit Australië.
Bronnen
- Vogelbescherming Nederland: knobbelzwaan
- Vogelbescherming Nederland: wilde zwaan
- Vogelbescherming Nederland: kleine zwaan
- Vogelbescherming Nederland: mogen we nog eendjes voeren
- Sovon: knobbelzwaan
- Dierenbescherming: wintertips
- Vogelbescherming Nederland: een intermezzo met knobbelzwanen
- MAX Vandaag: watervogels helpen bij streng winterweer
- Faunabeheereenheid Zuid-Holland: knobbelzwaan
