Zwanen: wat eten ze en mag je zwanen brood geven?

De zwaan die je in sloten, vijvers en plassen ziet, is de knobbelzwaan (Cygnus olor). Hij leeft het hele jaar in Nederland en eet waterplanten en gras. Bijvoeren is niet nodig. Wil je toch iets geven, kies dan graan, doperwten of sla en geen brood.

In het kort

Zwanen eten waterplanten, kleine waterdiertjes en gras.
Brood is ongezond voor zwanen: te zout en te eenzijdig. Resten vervuilen het water en trekken ratten aan.
Beter zijn doperwten, mais, graan, watervogelvoer, sla of andijvie.
Gooi voer op de kant en niet in het water, en alleen wat direct opgaat.
Houd in de broedtijd afstand en houd je hond aan de lijn.

Kernfeiten

Wetenschappelijke naam	Cygnus olor (knobbelzwaan)
Lengte	140 tot 160 cm
Spanwijdte	200 tot 240 cm
Gewicht	ongeveer 9 tot 12 kg
Voedsel	waterplanten, waterdiertjes en gras
Broedtijd	maart tot mei, een legsel van 5 tot 7 eieren
Broedduur	36 dagen
In Nederland	het hele jaar, 7.200 tot 9.300 broedparen
Bescherming	beschermde inheemse vogel

Wat eet een zwaan?

Een knobbelzwaan eet vooral waterplanten, met de waterdiertjes die ertussen zitten. Hij steekt zijn lange hals onder water en kantelt daarbij voorover, met de staart omhoog. Dat heet grondelen. Zo komt hij tot ongeveer een meter diep bij de planten op de bodem.

Op het land eet hij gras. In de winter zie je groepen zwanen daarom vaak op weilanden staan. De wilde zwaan en de kleine zwaan, die hier alleen overwinteren, eten ook gras, waterplanten en wat er na de oogst op akkers achterblijft, zoals mais en aardappelen.

Zwanen voeren: wat wel en wat niet

Volgens Vogelbescherming Nederland is bijvoeren niet nodig. Watervogels vinden ook in de winter genoeg gras, waterplanten en waterdiertjes. Wil je toch voeren, bijvoorbeeld bij strenge vorst, dan is dit de keuze:

Wel geven

GraanGemengd graan of watervogelgraan.
WatervogelvoerKorrels voor watervogels.
Doperwten en mais
Sla en andijvieVooral bij vorst en sneeuw.

Niet geven

BroodTe zout, te vet en te eenzijdig. Dat is slecht voor de weerstand.
Beschimmeld broodSchimmel is giftig voor vogels.
Voer in het water gooienResten vervuilen het water en geven algen. Brood in het water bevordert ook de bacterie die botulisme veroorzaakt.

Gooi het voer op de kant en geef alleen wat meteen opgaat. Wat blijft liggen, trekt ratten en muizen aan.

In veel gemeenten is het voeren van watervogels in de openbare ruimte verboden, onder meer in Rotterdam, Den Haag en Leiden. Meer daarover staat bij duiven voeren op straat, want het verbod geldt voor alle dieren. Vogelbescherming Nederland raadt bovendien af watervogels te voeren zolang er vogelgriep rondgaat.

Welke zwaan zie je?

Soort	Lengte	Snavel	Wanneer in Nederland
Knobbelzwaan	140 tot 160 cm	Oranjerood met een zwarte knobbel. Hals vaak in een S-bocht.	Het hele jaar
Wilde zwaan	145 tot 160 cm	Geel met zwart. Het geel loopt in een punt tot voorbij de neusgaten. Rechte hals.	Half oktober tot half april
Kleine zwaan	115 tot 127 cm	Zwart met geel. Minder geel dan bij de wilde zwaan en zonder punt. Korte hals.	Oktober tot eind maart
Zwarte zwaan	110 tot 140 cm	Rood met een witte band. Verenkleed zwart.	Het hele jaar, zeldzaam

De knobbelzwaan maakt weinig geluid. Je hoort vooral het zoeven van de vleugels als hij vliegt. De wilde zwaan roept juist luid. De zwarte zwaan komt uit Australië en leeft hier doordat gehouden vogels zijn ontsnapt. Er broeden 40 tot 60 paren in Nederland.

De kleine zwaan broedt op de Arctische toendra en heeft het moeilijk. Het aantal dat hier overwintert, daalt sinds 1995.

Broeden en jongen

Knobbelzwanen bouwen in het voorjaar een groot nest van takken en riet. Het vrouwtje legt 5 tot 7 eieren en broedt 36 dagen. Een paar blijft meestal het hele leven bij elkaar en broedt voor het eerst in het derde of vierde jaar.

De jongen zijn bruingrijs. In het tweede jaar krijgen ze witte veren, eerst met een bruinige kop en hals. Dan groeit ook de knobbel en kleurt de snavel van grijs naar oranjerood. De jongen blijven tot in de winter bij de ouders.

Is een zwaan gevaarlijk?

In de broedtijd verdedigen beide ouders het nest en de jongen. Ze doen dat fel. Een zwaan die dreigt, legt zijn hals naar achteren en zet zijn vleugels bol omhoog.

Het verhaal dat een zwaan je arm kan breken, is voor zover bekend nooit gebeurd. Geef hem de ruimte en loop met een boog om het nest heen. Houd je hond in het broedseizoen aan de lijn. Een dierenambulance deed die oproep nadat een zwaan door een hond was doodgebeten.

Zwaan in nood

Vastgevroren in het ijs: gooi eerst wat voer. Rekt de zwaan alleen zijn hals en komt hij niet, dan zit hij waarschijnlijk vast. Trek hem nooit los. Bel de dierenambulance via 144.
Vislijn of een haak in de snavel of om een poot: bel de dierenambulance. Vislood is giftig voor zwanen als ze het binnenkrijgen.
Jonge zwanen zonder ouders: zet ze niet terug in het water. Doe ze in een doos met een warme kruik en bel de dierenambulance.

Wet en bescherming

De knobbelzwaan, de wilde zwaan en de kleine zwaan zijn beschermde inheemse vogels. Je mag ze niet vangen, doden of hun nest verstoren. Het houden en verhandelen van geleewiekte zwanen, de zwanendrift, is in Nederland sinds 1 juli 2016 verboden.

Veelgestelde vragen

Mag je zwanen brood geven?

Beter niet. Brood is te zout, te vet en te eenzijdig, en resten vervuilen het water en trekken ratten aan. Geef graan, watervogelvoer, doperwten, mais of sla, en gooi het op de kant.

Wat eten zwanen?

Waterplanten met de diertjes die ertussen zitten, en gras. Ze halen de planten van de bodem door te grondelen, tot ongeveer een meter diep.

Blijven zwanen hun hele leven bij elkaar?

Meestal wel. Een paar knobbelzwanen blijft doorgaans levenslang samen.

Kan een zwaan je arm breken?

Voor zover bekend is dat nooit gebeurd. Zwanen verdedigen hun nest en jongen wel fel, dus geef ze de ruimte.

Wanneer worden jonge zwanen wit?

In het tweede jaar. Jonge knobbelzwanen hebben eerst een bruingrijs jeugdkleed. Daarna komen de witte veren, groeit de knobbel en kleurt de snavel oranjerood.

Welke zwanen komen in Nederland voor?

De knobbelzwaan is er het hele jaar. De wilde zwaan en de kleine zwaan overwinteren hier, ongeveer van oktober tot april. De zwarte zwaan is een exoot uit Australië.

Zwanen