Bieten, pompoen en fruit: herfstbijvoer voor hobbyvarkens

Herfst: het seizoen van de overvloed

Vanaf september komt er van alles los: voederbieten van het land, pompoenen die na Halloween niemand meer wil, appels en peren die uit de boom regenen. Voor een varken is dat allemaal feest, en voor jou als houder is het een goedkope manier om het rantsoen aan te vullen. Varkens zijn alleseters met een uitstekende neus voor lekkers, en juist daarom is het aan jou om de grens te bewaken: niet alles wat een varken lust, is goed of zelfs maar legaal.

Wat de herfst te bieden heeft

• Voederbieten zijn de klassieker. Ze zitten vol vocht en suiker en varkens knagen er graag urenlang aan. Voer ze schoon (zonder aanhangende grond), heel of grof gesneden, en bouw op van een paar honderd gram naar hooguit een paar kilo per dier per dag, afhankelijk van het formaat van je varken.
• Pompoen en courgette mogen inclusief pitten. Snijd grote exemplaren open, dan komen de varkens er zelf wel bij. Sierkalebassen zijn de uitzondering: bittere exemplaren bevatten cucurbitacine en horen niet in de trog, net zomin als bij mensen op het bord.
• Valfruit zoals appels en peren is prima in bescheiden porties. Verwijder rot en beschimmeld fruit; wat naar wijn ruikt is aan het gisten, en dat wil je niet in een varkensmaag. Een handvol per varken per dag als traktatie is de goede maat, geen kruiwagen tegelijk.
• Groenteresten uit eigen tuin, zoals bietenloof, koolbladeren en winterpeen, kunnen ernaast. Aardappels alleen gekookt en zonder groene plekken of kiemen; rauwe en groene aardappels bevatten solanine.

Bijvoer blijft bijzaak

Hoe vrolijk de herfsttrog ook wordt, de basis van het rantsoen verandert niet: een passende varkensbrok en ruwvoer. Bieten, pompoen en fruit zijn vooral water en suiker; ze vullen wel, maar voeden maar half. Een varken dat zich vol eet aan bijvoer laat zijn brok staan en komt op termijn eiwit, mineralen en vitaminen tekort, of wordt juist te dik door alle extra suikers bovenop een volledige brokgift.

De vuistregel: laat bijproducten nooit meer dan een kwart van het dagrantsoen uitmaken en verlaag de brokgift een beetje op dagen met veel bijvoer. Bouw elke nieuwe voersoort in een week op, want de darmflora van een varken houdt niet van verrassingen. Hoe je de verhouding tussen brok, ruwvoer en extra's in balans houdt, lees je in ruwvoer voor hobbyvarkens.

Het swill-verbod: keukenafval is verboden

Hier is de wet glashelder en strenger dan veel hobbyhouders denken: het is verboden om varkens keuken- en etensresten te voeren. Dat heet het swill-verbod en het bestaat niet voor de sier. Voedselresten die met vlees of vleesproducten in aanraking zijn geweest, ook een bord met alleen wat jus of een broodkorst uit de keuken, kunnen virussen dragen zoals Afrikaanse varkenspest en mond-en-klauwzeer. Uitbraken elders in Europa zijn meer dan eens teruggeleid naar varkens die etensresten kregen.

Praktisch betekent het: alles wat door je keuken is gegaan, is verboden terrein, ook als er ogenschijnlijk geen vlees aan te pas kwam. Onbewerkte producten die rechtstreeks van het land of uit de boomgaard komen, zoals de bieten, pompoenen en het valfruit hierboven, mogen wel. Twijfel je over een reststroom, bijvoorbeeld brood van de bakker of resten uit een supermarkt: niet doen. De boete is fors en het risico voor de hele Nederlandse varkenshouderij nog groter.

Eikels en andere herfstvalkuilen

Onder een eik liggen in oktober kilo's gratis voer, en varkens eten eikels van nature graag. Toch is voorzichtigheid geboden: eikels bevatten tanninen die bij grote hoeveelheden maag, darmen en nieren belasten. Een paar handjes zijn geen ramp, maar zet een varken niet wekenlang onder de eik en hark grote hoeveelheden weg uit de uitloop. Dat geldt ook voor grote hoeveelheden vers gemaaid gras dat op een hoop ligt te broeien, en voor beschimmeld voer van welke soort dan ook; schimmels maken gifstoffen waar ook een varkensmaag niet tegen kan.

Zoutrijke resten zoals kaas, chips of pekelproducten vallen sowieso onder het swill-verbod, maar verdienen een eigen waarschuwing: varkens zijn uitzonderlijk gevoelig voor zoutvergiftiging, zeker als er te weinig drinkwater tegenover staat.

Een wintervoorraad bieten aanleggen

Wie in oktober een partij voederbieten koopt, kan daar tot diep in de winter mee vooruit, mits de bewaring klopt. Bieten bewaar je koel, donker en vorstvrij: in een schuur op een laag stro, afgedekt tegen licht, of buiten in een klassieke kuil van stro en grond. Bevroren bieten laat je eerst volledig ontdooien en voer je snel op, want na vorst gaan ze snel rotten, en rotte of beschimmelde bieten horen in de container en niet in de trog. Controleer de voorraad wekelijks en haal aangetaste exemplaren ertussenuit; één rotte biet steekt zijn buren aan.

Snijd bieten voor kleinere varkens grof; hele bieten zijn voor een flink varken prima kluifwerk, maar voor jonge of oude dieren met minder gebit kan een te groot brok een verslikrisico zijn. En tel de bieten gewoon mee in het rantsoen: op een dag met twee kilo bieten kan er een flinke schep brok af, anders voer je dubbel.

Zo ziet een goede herfstdag eruit

Vergeet bij al dat natte bijvoer het drinkwater niet. Het lijkt tegenstrijdig, maar een varken dat veel bieten en fruit eet, moet juist ruim kunnen drinken om alles goed te verwerken, en een drinkbak die in de herfst vol bladeren en modder ligt, wordt gemeden. Controleer nippels en bakken dagelijks, zeker als de eerste vorstnachten eraan komen. En gun je varkens hun modderpoel zolang het weer het toelaat; wroeten en baden horen bij een gezond varken, ook in november.

Een gezond herfstrantsoen voor een hobbyvarken is simpel: 's ochtends de gewone brokgift, overdag ruwvoer en wat er die dag uit tuin of boomgaard is gekomen, in een hoeveelheid die het varken in een uurtje wegwerkt, en altijd vers water binnen bereik. Strooi de bieten en pompoenstukken door de uitloop in plaats van in één trog; wroeten en zoeken is voor een varken minstens zo waardevol als het eten zelf. Meer over de veelgemaakte fouten in het varkensrantsoen lees je in hobbyvarkens voeren: veelgemaakte fouten.