PPID (Cushing) bij oudere pony's: voeding die het verschil maakt
PPID (ziekte van Cushing) bij oudere pony's en paarden: krullende vacht, spierverlies, veel drinken en een hoog hoefbevangenheidsrisico. Waarom de ACTH-piek in het najaar extra oplettendheid vraagt en hoe een suikerarm rantsoen helpt.

Wat PPID is
PPID, voluit pituitary pars intermedia dysfunction en in de volksmond nog altijd de ziekte van Cushing, is een aandoening van de hypofyse, een hormoonkliertje onder aan de hersenen. Bij oudere paarden en vooral pony's raakt de rem op dat kliertje geleidelijk defect, waardoor het te veel hormonen produceert, waaronder ACTH. Het gevolg is een lichaam dat continu in een lichte stressstand staat: de stofwisseling, de vachtwisseling, het immuunsysteem en de suikerhuishouding raken alle vier ontregeld. PPID is een van de meest voorkomende ouderdomsaandoeningen bij paardachtigen; onder de twintigplussers heeft naar schatting één op de vijf er in enige mate last van. Het is niet te genezen, maar wél goed te beheersen, en voeding speelt daarin een hoofdrol.
Zo ziet PPID eruit
- Het beroemdste signaal: een lange, dikke, vaak krullende vacht die in het voorjaar niet of veel te laat ruit.
- Spierverlies over rug en croupe, terwijl de buik gaat hangen; het silhouet wordt hoekig met een hangbuik.
- Vetkussens op vreemde plekken, zoals boven de ogen, op de nek en rond de staartbasis.
- Veel drinken en veel plassen, een natte stal is soms het eerste wat opvalt.
- Sloomheid, zweterigheid, en infecties die maar blijven hangen: terugkerende huidinfecties, mok of voetzweren.
- En het gevaarlijkste: hoefbevangenheid, vaak zonder duidelijke aanleiding, soms als allereerste symptoom.
De diagnose stelt de dierenarts met een bloedtest op ACTH. Twijfel je bij je oude pony, laat dat bloed dan prikken; hoe eerder PPID bekend is, hoe kleiner de kans dat de eerste hoefbevangenheid de aankondiging is.
Waarom het najaar oppassen is
ACTH is bij álle paarden in de nazomer en herfst van nature hoger; het lichaam bereidt zich voor op de winter. Bij een dier met PPID schiet die seizoenspiek echter door het dak: van augustus tot en met oktober zijn de hormoonwaarden op hun hoogst, en precies in die maanden zie je de meeste PPID-gerelateerde hoefbevangenheid. De praktische lessen daarvan: het najaar is hét moment om alert te zijn op een warme hoef of een gevoelige pas, de bloedtest wordt bij voorkeur met najaarsreferentiewaarden beoordeeld, en de medicatie (meestal pergolide, een dagelijkse tablet) wordt in deze periode soms tijdelijk aangepast. Ook gras verdient in het najaar wantrouwen: zonnige dagen met koude nachten jagen de suikers in het gras omhoog, een dubbel risico voor een PPID-pony.
Het rantsoen: suikerarm is het fundament
Veel PPID-dieren zijn verminderd insulinegevoelig, en de combinatie van hoge hormoonwaarden en suikerrijk voer is de kortste weg naar hoefbevangenheid. Het rantsoen is daarom streng:
- Ruwvoer met weinig suiker is de basis: laat in het seizoen gemaaid, stengelig hooi. Bij twijfel laat je het hooi analyseren, en hooi met veel suiker kun je een uur weken om een deel uit te spoelen.
- Weidegang met beleid: korte graasblokken in de vroege ochtend (dan is het suikergehalte het laagst), een graasmasker op risicodagen, en bij een dier met hoefbevangenheid in de historie in de gevaarlijke periodes helemaal van het gras af.
- Geen granen, muesli's of suikerrijke slobbers. Kies als aanvulling een suiker- en zetmeelarme balancer die vitaminen, mineralen en eiwit levert zonder de suikerlast.
- Eiwit verdient juist aandacht: door het spierverlies heeft een PPID-dier goed verteerbaar eiwit nodig. Een balancer of een suikerarm seniorvoer met goede aminozuren helpt de rug er weer op.
- Een mager PPID-dier krijgt extra calorieën uit vet en vezels: geweekte suikerarme pulp en een scheut olie, nooit uit granen.
PPID of gewoon te dik? EMS ernaast
PPID heeft een verwarrende tweelingbroer: het equine metabool syndroom (EMS), de aandoening van de te dikke, insulineongevoelige pony die van elke grasspriet bevangen lijkt te worden. De overlap is groot: beide geven een verhoogd hoefbevangenheidsrisico en beide vragen een suikerarm rantsoen. De verschillen zitten in leeftijd en beeld: EMS zie je al bij jonge en middelbare dieren, meestal met overgewicht en vetkussens maar mét een normale vachtwisseling; PPID is een ouderdomsziekte met de typische vacht-, spier- en drinkverschijnselen, en kan ook bij magere dieren spelen. Het venijnige is dat een EMS-pony op leeftijd er PPID bij kan krijgen, waardoor het risico stapelt. Voor de praktijk maakt het onderscheid uit: PPID is met medicatie te remmen, EMS vooral met afvallen en beweging. Laat een bevangen-gevoelige pony dus niet alleen op het oog beoordelen, maar test op beide; de bloedtesten kunnen in één bezoek.
Verzorging eromheen
Plan de rest van de zorg strak. Laat de niet-ruiende vacht in het voorjaar scheren, zodat het dier 's zomers niet in zijn winterjas loopt te zweten. Houd een vast bekapschema aan en vertel de hoefsmid dat het om een PPID-dier gaat. Blijf ontwormen en vaccineren volgens plan, want het immuunsysteem heeft hulp nodig, en laat het gebit jaarlijks doen; een oude pony die zijn suikerarme stengelhooi niet kan kauwen, schiet er niets mee op. Weeg of meet maandelijks met de handen, want onder die dikke vacht verdwijnt conditieverlies uit het zicht. En bewaak het drinkwater: een dier dat veel plast, moet veel kunnen drinken.
Leven met PPID
Een PPID-diagnose is geen einde maar een beheersplan. Met dagelijkse medicatie, een suikerarm rantsoen en een alert najaarsregime worden de meeste pony's er stokoud en comfortabel mee. De grootste vijand is niet de ziekte zelf, maar de gedachte dat een krullende vacht en een trage rui er nu eenmaal bij horen op leeftijd. Wie die signalen serieus neemt en op tijd laat testen, is de hoefbevangenheid voor in plaats van erachteraan. Reken er wel op dat het beheersplan blijvend is: de medicatie is dagelijks en levenslang, de bloedcontrole jaarlijks, en het suikerarme rantsoen kent geen vakantie. Daar staat tegenover dat de meeste eigenaren binnen een paar maanden een merkbaar opgeknapt dier zien: alerter, strakker in de rug en met een vacht die eindelijk weer ruit. Een oude pony met PPID is geen aflopende zaak; het is een dier met een gebruiksaanwijzing, en die aanwijzing past op één A4. Hoe je een bevangen-gevoelige pony door de risicoseizoenen loodst, lees je ook in hoefbevangenheid voorkomen bij weidegang, en waarom een te dik dier extra risico loopt in paard te dik: wat nu.