Myiasis bij schapen: huidmadenziekte herkennen en voorkomen

Wat is myiasis?

Myiasis, in de volksmond huidmadenziekte, ontstaat wanneer vliegen hun eitjes in de vacht van een schaap leggen. Uit die eitjes komen binnen een dag maden die zich voeden met de huid en het weefsel daaronder. Het gaat razendsnel: een schaap dat 's ochtends nog niets lijkt te mankeren, kan 's avonds een open, stinkende wond hebben waarin honderden maden zitten. Onbehandeld raakt het dier vergiftigd door de afvalstoffen van de maden en gaat het dood.

De boosdoener is meestal de groene bromvlieg. Die wordt aangetrokken door vocht, vuil en de geur van rottend materiaal in de wol. Precies wat je aantreft rond een bevuilde staart, een urinevlek of een verwaarloosde wond. De vlieg legt haar eitjes bij voorkeur op zulke plekken, omdat de pas uitgekomen maden zich daar meteen kunnen voeden.

Een enkele vlieg legt in een keer honderden eitjes. Zodra de eerste maden een wondje maken, komt daar meer geur en vocht vrij, en dat trekt nog meer vliegen aan. Zo wordt een klein, vies plekje in een dag een grote aantasting. Dat verklaart waarom snelheid van handelen alles bepaalt en waarom preventie zoveel oplevert.

Waarom de zomer het gevaarlijke seizoen is

Vliegen zijn actief bij warm, vochtig weer. In Nederland ligt de piek tussen mei en september, met de meeste gevallen in juli en augustus. Warme dagen kort na een regenbui zijn berucht. De vliegenpopulatie loopt dan snel op en de wol blijft langer klam, zodat de vlieg alle tijd en gelegenheid heeft.

Elk schaap kan getroffen worden, maar sommige dieren lopen meer risico:

Schapen met een vuile, natte achterhand door dunne mest.
Dieren met een open wond, bijvoorbeeld na het scheren of door een klauwontsteking.
Rammen met urinevlekken op de buikwol.
Schapen met een dikke, vochtige vacht die traag opdroogt.
Lammeren die na het spenen dunne mest hebben.

De link met het rantsoen

Hier komt het voer in beeld, en dat wordt vaak onderschat. De meeste bevuilde achterhanden ontstaan door dunne mest, en dunne mest komt in de zomer meestal uit het rantsoen. Te veel jong, eiwitrijk gras in het voorjaar en de vroege zomer geeft snel dunne mest en een vieze staart, precies de plek waar de bromvlieg op afkomt. Een wormbesmetting doet hetzelfde: diarree bevuilt de wol en trekt vliegen aan.

Een stabiel rantsoen met voldoende ruwvoer, en een geleidelijke overgang naar vers gras, houdt de mest vaster en de achterhand droger. Zo is voeding je eerste verdedigingslinie, nog voor je aan chemische middelen denkt. Wat jong voorjaars- en zomergras met de spijsvertering doet, staat uitgelegd in grasland beheer voor dierhouders.

Hoe herken je het op tijd?

Vroeg ingrijpen kan het leven van het dier redden. Loop in het risicoseizoen minstens een keer per dag rustig door de koppel en let op:

Een schaap dat onrustig is, met de staart slaat, stampt of aan zichzelf knabbelt.
Een natte, verkleurde plek in de wol, vaak rond de staart maar ook op de rug of flank.
Een vieze, zoete rottingsgeur die je van een afstand ruikt.
Een dier dat achterblijft, niet meer vreet of apart gaat staan.

Bij twijfel vang je het schaap en scheid je de wol op de verdachte plek. Zie je maden of een vochtige, ontstoken huid, dan is het myiasis en moet je meteen handelen. Wacht niet af, want elk uur maakt de wond groter.

Wat doe je bij een aantasting?

Knip de wol rond de aangetaste plek ruim weg, tot je overal schone huid ziet. Verwijder alle maden, spoel de wond schoon en behandel hem met een larvedodend middel dat de achterblijvers doodt. Controleer de dagen erna of er geen nieuwe maden bijkomen, want een enkel gemist eitje begint het proces opnieuw.

Bij een grote of diepe wond, of een schaap dat al suf en ziek is, schakel je de dierenarts in. Die kan pijnstilling, antibiotica tegen de infectie en een goed werkend middel geven. Een schaap dat door myiasis verzwakt is, heeft daarna extra aandacht voor de conditie nodig. Hoe je een dier weer op gewicht en krachten krijgt, lees je in schaap te mager: oorzaken en wat je kunt doen.

Voorkomen is de hele kunst

Myiasis is een ziekte waar preventie bijna alles doet. De maatregelen versterken elkaar, dus combineer ze:

Houd de achterhand schoon. Knip of scheer de wol rond de staart kort voor en tijdens het vliegenseizoen. Dat heet crutching en scheelt enorm.
Stuur de mest via het voer: een geleidelijke grasovergang, genoeg ruwvoer en geen plotselinge eiwitpieken houden de mest vast.
Ontworm op basis van mestonderzoek in plaats van op de gok, zodat diarree geen vliegen lokt en je geen resistentie kweekt.
Scheer op tijd. Een korte vacht droogt sneller op en is minder aantrekkelijk voor de vlieg. Wat scheren met de voerbehoefte doet, staat in scheren en voeding bij schapen.
Behandel wonden en klauwproblemen snel, want elke open of natte plek is een uitnodiging.
Overweeg een preventief middel dat de wol enkele weken beschermt. Overleg met je dierenarts over het juiste middel en de timing.

Lammeren en het spenen

Gespeende lammeren verdienen in de zomer extra aandacht. Rond het spenen verandert het rantsoen abrupt van melk en gras naar alleen gras of ruwvoer, en dat geeft vaak een periode met dunne mest. Komt daar een lichte wormbesmetting of coccidiose bij, dan is de bevuiling compleet en heeft de bromvlieg vrij spel. Juist de kleinste, snelst groeiende dieren zijn dan het kwetsbaarst.

Speen daarom geleidelijk als het kan, en zorg dat de lammeren op schoon, niet te jong land lopen. Controleer gespeende lammeren dagelijks op een vuile staart en grijp bij dunne mest meteen in met een mestonderzoek. Hoe je lammeren van geboorte tot spenen goed voert, staat in lammeren opfokken: voeding van geboorte tot spenen.

Conditie en weerstand

Een schaap in goede conditie, op een rantsoen dat bij het seizoen past, is beter bestand tegen tegenslag. Voldoende mineralen en een gezonde pens houden de mest vaster en de huid sterker, en dat verlaagt het risico op myiasis rechtstreeks. Het is dezelfde basis die je koppel door de rest van het jaar helpt.

Twijfel je of het rantsoen van jouw schapen klopt voor deze tijd van het jaar? Reken de behoefte per dier na, zodat je niet te veel eiwit of te weinig ruwvoer geeft en de mest vast blijft.